Han el-Ba'rur Kervansarayı

Han el-Ba'rur, Şanlıurfa'nın Harran ilçesine bağlı Göktaş'ta bulunan bir kervansaraydır. Harran ilçe merkezinin yaklaşık 27-28 km güneydoğusunda, Harran Ovası'nın güneydoğusunda, Tektek Dağları'nın batı eteğinde ve eski Harran-Bağdat ticaret yolu üzerinde yer alır. Anadolu sınırları içinde günümüze ulaşan bilinen tek Eyyubi hanı olarak kabul edilir.

Yapım tarihi ve banisi

Kuzey cephede, ana giriş kapısının üzerindeki Arapça kitabeye göre han Hicrî 626 (MS 1228-1229) yılında el-Hâc Hüsameddin Ali b. İsa tarafından yaptırılmıştır. Batı cephesinde ikinci bir kitabe daha bulunur; bu kitabe tarih ve bani bilgisi vermez, akademik literatürde beddua ya da uyarı kitabesi olarak değerlendirilir.

Plan ve bölümler

Yapı kareye yakın bir plana sahiptir. Merkezdeki avlu yaklaşık 43,30 x 44,80 m ölçüsündedir. Avlunun çevresinde yazlık ve kışlık konaklama mekânları sıralanır. Kuzeydeki anıtsal giriş portalinin iki yanında kuleler bulunur. Yapıda ayrıca mescit, hamam, ahırlar ve muhafız odaları vardır; köşe kuleleri ve payanda kuleleri yapıyı çevreler. Süsleme sınırlıdır, mimari işleve göre kurgulanmıştır; yapı Anadolu Selçuklu kervansaraylarının özelliklerini taşır. Hanın önünde elle kazılmış, 118 m derinliğinde ve bugün suyu bulunmayan bir kuyu bulunduğu bildirilmiştir.

Adı

Ad, Arapçada keçi gübresi anlamına gelen "ba'rur" sözcüğünden gelir. Sözlü bir rivayete göre bani hanı kuru üzümle doldurup kervanlara ikram etmiş ve kendisinden sonra gelenlerin burayı keçi gübresiyle dolduracağını söylemiştir. Yapı uzun süre ahır olarak kullanıldığı için bu ad kalıcı olmuştur.

Sonraki dönem ve restorasyon

Han, Moğol istilasından sonra harap olmuş ve yıllarca yöre halkı tarafından ahır olarak kullanılmıştır. Mescit bölümü 1993 yılında onarılarak yeniden kullanıma açılmıştır. Kültür ve Turizm Bakanlığı Yatırım Programı kapsamında 2018'de başlayan restorasyon yaklaşık iki yıl sürmüş, çalışmada zeminde arkeolojik temizlik ve belgeleme yapılmış, yıkılmış duvarlar özgün izler dikkate alınarak tamamlanmıştır. Anadolu Ajansı'nın aktardığına göre yapının isot müzesi ve konaklama alanı olarak değerlendirilmesi planlanmıştır.

Oğuz damgaları

Yapı üzerinde Kayı, Bayat, Beğdili, Salur ve Döğer boylarına ait damgalar bulunur. Bu damgaların büyük ölçüde Osmanlı dönemine ait olabileceği belirtilmektedir.