Sayburç

Sayburç, Taş Tepeler (Şanlıurfa Neolitik Araştırma Projesi) kapsamında araştırılan Çanak Çömleksiz Neolitik dönem yerleşimlerinden biridir. Doğu Toroslar'ın güney eteklerinde, Harran Ovası'nı çevreleyen plato üzerinde, Şanlıurfa kent merkezinin yaklaşık 20 km güneybatısında yer alır. Yerleşim, bugünkü Sayburç köyünün altında ve çevresindedir.

Keşif ve kazı

Alan, Roma dönemi buluntuları nedeniyle 2020'de II. derece arkeolojik sit ilan edilmişti. Mayıs 2021'de Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi ve proje üyeleri, bahçe duvarlarında devşirme olarak kullanılmış dikmeler fark etti; yapılan incelemeler Neolitik kalıntıları ortaya çıkardı. Araştırmalar 2021'den bu yana Şanlıurfa Arkeoloji Müzesi ile İstanbul Üniversitesi Prehistorya Anabilim Dalı iş birliğiyle sürmektedir. Anadolu Ajansı'nın 2025 haberine göre kazı başkanı İstanbul Üniversitesi'nden Doç. Dr. Eylem Özdoğan'dır.

Tarihleme ve yerleşim düzeni

Yerleşim, MÖ 9. binyılın ortasına, Çanak Çömleksiz Neolitik B dönemine tarihlenir. Neolitik yerleşim iki tepeye yayılır: daha yüksek bir kuzey tepe ve daha alçak bir güney tepe. Batıdaki üçüncü tepede Neolitik iz yoktur; orada Roma dönemine ait taş ocakları, mağaralar ve sarnıçlar bulunur. Anadolu Ajansı'na göre 50'den fazla yapı açığa çıkarılmıştır; bunların çoğu konuttur, beş tanesi özel yapıdır. Yerleşimin yaklaşık 300 yıl boyunca kullanıldığı ve yuvarlak planlı yapılardan dörtgen planlı yapılara geçişin izlendiği bildirilmiştir.

Mimari

Kuzey alanda ana kayaya oyulmuş, taş duvarlı, yaklaşık 14 m çapında yuvarlak bir özel yapı vardır; hemen doğusunda 4-5 m çaplı, kısmen korunmuş daha küçük bir yapı yer alır. Duvar boyunca uzanan, ana kayadan oyulmuş seki kabartmalarla bezelidir. Güney alanda bitişik düzende, payandalı ve nişli konutlar bulunur. Bazı yapılarda T biçimli dikmeler kullanılmış, bazı dikmeler insan biçiminde işlenmiştir.

Sayburç kabartmaları

Yapının sekisinde yaklaşık 80 x 370 cm'lik bir alanda beş figürlü bir sahne işlenmiştir: iki insan, iki leopar ve bir boğa. Sağda ön yüzü dönük, oturur durumdaki erkek figür yüksek kabartmayla, diğer figürler alçak kabartmayla yapılmıştır; leoparlar bu figürün iki yanında saldırı duruşundadır. Solda ise bir boğaya bakan çömelmiş bir insan görülür. Eylem Özdoğan'ın Antiquity dergisinde 2022'de yayımlanan makalesi bu paneli Neolitik dönemin anlatı niteliği taşıyan sahne örneklerinden biri olarak ele alır.

Gömü uygulamaları

Konutların içinde ikincil gömü niteliğinde insan kalıntıları bulunmuştur. Uzun kemikler ve kafatası parçaları duvar nişlerine ve taban kenarlarına bırakılmış, bazı kemiklerde yakma izleri saptanmıştır.